Στις αρχές του περασμένου αιώνα οι λοιμώδεις νόσοι ήταν η πρώτη αιτία θανάτου σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η πρόσβαση σε καθαρό νερό, τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά ανέστρεψαν αυτή την τάση. Όπως τονίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, τα εμβόλια είναι η ιατρική παρέμβαση που έχει σώσει τις περισσότερες ζωές στην ιστορία της ανθρωπότητας, αποτρέποντας 2 με 3 εκατομμύρια θανάτων ετησίως. Πολλοί, μάλιστα, πιστεύουν ότι είναι αυτή τους η αποτελεσματικότητα που τροφοδοτεί την διστακτικότητα μικρής μερίδας ανθρώπων εναντίον τους.
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, από την 1η Ιανουαρίου του 2016 μέχρι τα μέσα Ιουνίου του 2017 καταγράφηκαν περισσότερα από 14.000 κρούσματα ιλαράς με 34 νεκρούς στην Ευρωπαϊκή επικράτεια1, ενώ παράλληλα αναφέρεται θάνατος 16χρονης ανεμβολίαστης έφηβης από την ίδια νόσο στη Γαλλία. Η ιλαρά συνέχισε να αποτελεί πρόβλημα και την επόμενη χρονιά, με το ECDC να αναφέρει 13.234 επιβεβαιωμένα περιστατικά μεταξύ 1 Ιουλίου 2017 και 30 Ιουνίου 2018, εκ των οποίων τα 3.193 στην Ελλάδα με 3 νεκρούς· στην χώρα μας καταγράφεται η δεύτερη μεγαλύτερη έξαρση της νόσου πανευρωπαϊκά, μετά την Ιταλία. Η ερυθρά επανεμφανίστηκε σε Πολωνία, Γερμανία, Αυστρία, Ιταλία, Ρουμανία και Πορτογαλία2, ενώ η γρίπη σκότωσε τουλάχιστον 197 συμπολίτες μας την περίοδο 2015-2016, όπως κάνει -δυστυχώς- κάθε χρόνο.

Το κοινό χαρακτηριστικό της συντριπτικής (αν όχι της απόλυτης) πλειονότητας τόσο των περιστατικών όσο και των θυμάτων είναι ο ανεπαρκής εμβολιασμός τους, με την τραγική διαπίστωση πως πολλά από τα θύματα είναι βρέφη που δεν πρόλαβαν να εμβολιαστούν. Πρόκειται για μια ομάδα του πληθυσμού που βασίζεται στην συλλογική ανοσία για να προστατευτεί, δηλαδή στην επίδειξη της ελάχιστης κοινωνικής υπευθυνότητας που θέλει όλους τους ανθρώπους που μπορούν να εμβολιαστούν, ανεξαρτήτως ηλικίας, να το πράττουν. Γιατί, μπορεί η δημόσια συζήτηση για την διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια να επικεντρώνεται στους παιδικούς εμβολιασμούς, όμως και οι ενήλικες αποτελούν στόχο και φορέα μετάδοσης νόσων που μπορούν να προληφθούν, καθιστώντας τους εμβολιασμούς ενηλίκων ένα εξίσου σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας.
Ποια και πόσα εμβόλια χρειάζονται, λοιπόν, οι ενήλικες; Η απάντηση εξαρτάται από πολλές μεταβλητές (ηλικία, φύλο, εμβολιαστικό ιστορικό, ιστορικό προηγούμενης νόσησης, κατάσταση υγείας, συνήθειες, επαγγελματικές ή οικογενειακές συνθήκες, κ.α.). Χρησιμοποιώντας το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού Ενηλίκων 2026 και τις τροποποιήσεις του ως σημεία αναφοράς, μπορούμε να εξειδικεύσουμε περαιτέρω ως εξής:
ΓΕΝΙΚΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ
Α. Γυναίκες και άνδρες 19 ετών και άνω:
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας (Td): Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας (Td): Μία αναμνηστική δόση κάθε δέκα χρόνια, εφόσον έχει ολοκληρωθεί η βασική σειρά στο παρελθόν, η οποία αποτελείται από τουλάχιστον 3 δόσεις. Ενήλικες με άγνωστο ή ελλιπές εμβολιαστικό ιστορικό ξεκινούν ή συμπληρώνουν τον εμβολιασμό τους με μία δόση εμβολίου τετάνου-διφθερίτιδας-κοκκύτη (TdaP). Σε εντελώς ανεμβολίαστα άτομα η βασική σειρά ολοκληρώνεται ως εξής: οι δύο πρώτες δόσεις (η πρώτη με TdaP) με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων και η τρίτη δόση 6-12 μήνες μετά τη δεύτερη. Σε άτομα που έχουν κάνει 1 ή 2 δόσεις στο παρελθόν, δεν επαναλαμβάνεται η βασική σειρά αλλά συμπληρώνονται οι δόσεις που λείπουν. Καμία δόση εμβολίου δεν χάνεται. Σύμφωνα με το ΕΠΕ 2026-2027, οι αναμνηστικές δόσεις ανά δεκαετία μπορούν να γίνονται είτε με Td είτε με Tdap, ενώ επί ελλείψεως Tdap ο εμβολιασμός μπορεί να γίνει με Tdap-IPV.
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας-ακυτταρικό κοκκύτη (TdaP/Tdap-IPV): Μία δόση μεταξύ 18 και 25 ετών και στη συνέχεια ανά δεκαετία (μπορεί να αντικαταστήσει τις αναμνηστικές δόσεις Td). Εξαίρεση αποτελούν οι γυναίκες, οι οποίες πρέπει να κάνουν μία δόση TdaP ή TdaP-IPV σε κάθε εγκυμοσύνη, κατά προτίμηση μεταξύ 27ης και 36ης εβδομάδας κύησης, ανεξάρτητα από το χρονικό διάστημα που έχει προηγηθεί από την τελευταία αναμνηστική δόση του εμβολίου τετάνου-διφθερίτιδας. Ο λόγος είναι η παθητική ανοσοποίηση του νεογνού έναντι του κοκκύτη: η μητέρα παράγει αντισώματα IgG τα οποία διαπερνούν τον ομφαλοπλακουντιακό φραγμό και παρέχουν παθητική προστασία στο νεογέννητο για τους δύο-τρεις πρώτους μήνες της ζωής του, στους οποίους ο κοκκύτης συχνά είναι θανατηφόρος, μέχρι να κάνει το δικό του πρώτο εμβόλιο στον δεύτερο μήνα. Το χρονικό διάστημα είναι τέτοιο που επιτρέπει την παραγωγή ικανού τίτλου αντισωμάτων από την μητέρα αλλά και την μεταφορά επαρκούς ποσότητας αυτών στο έμβρυο. Μία δόση TdaP συνιστάται επίσης στις ανεμβολίαστες λεχωίδες, ανεξάρτητα από το διάστημα που μεσολάβησε από προηγούμενο εμβολιασμό με Td/Tdap. Επιπλέον, σύμφωνα με τις συστάσεις της ACIP, όλοι οι ενήλικες που πρόκειται να έρθουν σε επαφή με βρέφος μικρότερο των 12 μηνών και δεν έχουν κάνει TdaP στο παρελθόν, οφείλουν να εμβολιαστούν το συντομότερο δυνατό και το αργότερο 2 εβδομάδες πριν την επαφή, ακόμα κι αν είναι άνω των 65 ετών3

- Εμβόλιο ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς (MMR): To μονοδύναμο εμβόλιο της ιλαράς εντάχθηκε στο εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών το 1981 και το MMR το 19894, με τη δεύτερη δόση να εισάγεται το 1991 για τα παιδιά 11-12 ετών, ενώ το 1999 μετατοπίστηκε στο διάστημα 4-6 ετών5, που ισχύει μέχρι σήμερα. Παρότι πριν το 1981 ο εμβολιασμός κατά της ιλαράς δεν ήταν υποχρεωτικός, ενώ το MMR εισήχθη στα υποχρεωτικά εμβόλια μόλις το 1989, και τα δυο εμβόλια ήταν διαθέσιμα στην Ελλάδα από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του ’70, όπως τεκμαίρεται από βιβλιάρια εμβολίων εκείνης της εποχής που έχουν καταγεγραμμένες δόσεις για το MMR ακόμα και το 1979. Η μη υποχρεωτικότητα όμως σημαίνει ότι άτομα γεννημένα μετά το 1970 και πριν το 1981 έχουν σημαντικές πιθανότητες είτε να μην έχουν εμβολιαστεί για την ιλαρά και είναι επίνοσοι (εκτός κι αν υπάρχει εργαστηριακά επιβεβαιωμένη νόσος στο παρελθόν), είτε να έχουν κάνει μόνο μία δόση, κάτι που ξέρουμε πια ότι δεν προσφέρει ικανοποιητική προστασία. Η μέγιστη δυνατή προστασία παρέχεται από δύο, συνολικά, δόσεις MMR. Άτομα γεννημένα πριν το 1970 θεωρούνται άνοσα για την ιλαρά, αφού λόγω της εκτεταμένης κυκλοφορίας των «άγριων» στελεχών του ιού εκείνη την περίοδο, σχεδόν όλοι είχαν είτε νοσήσει είτε εκτεθεί στον ιό. Εξαίρεση αποτελούν οι επαγγελματίες υγείας που είναι γεννημένοι πριν το 1970, οι οποίοι πρέπει να εμβολιαστούν με δύο δόσεις MMR με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 28 ημερών μεταξύ τους, εκτός εάν είναι εργαστηριακά επιβεβαιωμένο ότι έχουν νοσήσει στο παρελθόν ή ο ορολογικός έλεγχος αντισωμάτων δείξει ανοσία. Σύμφωνα με το ΕΠΕ 2026-2027, ομάδες ιδιαίτερα αυξημένου κινδύνου που πρέπει να εμβολιάζονται (με δύο συνολικά δόσεις) είναι: οι εργαζόμενοι σε μονάδες φροντίδας υγείας, οι εκπαιδευτικοί, οι φοιτητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όσοι πρόκειται να ταξιδέψουν στο εξωτερικό, τα μέλη οικογενείας ατόμων με ανοσοκαταστολή και οι ασθενείς με HIV λοίμωξη και CD4 ≥200/μL. Τέλος, για την πρόληψη του συνδρόμου συγγενούς ερυθράς, η ανοσία έναντι της ερυθράς πρέπει να εκτιμάται με προσδιορισμό αντισωμάτων σε όλες τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, ανεξάρτητα από το έτος γέννησής τους. Όσες δεν έχουν τεκμηριωμένη ανοσία εμβολιάζονται πριν την εγκυμοσύνη και αποφεύγουν την κύηση για έναν μήνα μετά τον εμβολιασμό. Δεν συστήνεται test κυήσεως πριν τον εμβολιασμό, ενώ τυχόν εμβολιασμός κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης δεν αποτελεί λόγο διακοπής της. Οι έγκυες χωρίς ανοσία εμβολιάζονται αμέσως μετά τον τοκετό (ή τυχόν διακοπή της κύησης) και πριν την έξοδό τους από το μαιευτήριο..
- Εμβόλιο ανεμευλογιάς (VAR): Το ΕΠΕ Ενηλίκων 2026-2027 συστήνει σε όλα τα ενήλικα άτομα που είναι γεννημένα μετά το 1990 και δεν έχουν αποδεδειγμένη ανοσία (προηγούμενη νόσηση ή εμβολιασμό με δύο δόσεις) να εμβολιαστούν με δύο δόσεις του εμβολίου, με ελάχιστο μεσοδιάστημα μεταξύ των δόσεων τις 28 ημέρες. Εκτός από τους γεννημένους μετά το 1990, εμβολιάζονται και όλοι οι επίνοσοι, ανεξαρτήτως ηλικίας, που ανήκουν στις ακόλουθες κατηγορίες:
– Άτομα του οικογενειακού περιβάλλοντος και υγειονομικό προσωπικό που έρχονται σε στενή επαφή με άτομα αυξημένου κινδύνου σοβαρής νόσησης (π.χ. με ανοσοανεπάρκεια ή ανοσοκαταστολή).
– Όσοι έχουν αυξημένο κίνδυνο έκθεσης και μετάδοσης του ιού: εκπαιδευτές, νηπιαγωγοί, τρόφιμοι ιδρυμάτων, φοιτητές που διαμένουν σε φοιτητικές εστίες, στρατιώτες, έφηβοι και διεθνείς ταξιδιώτες.
– Γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία που πρόκειται να τεκνοποιήσουν. Πρέπει να αποφύγουν την εγκυμοσύνη για έναν μήνα μετά τον εμβολιασμό. Δεν απαιτείται test κυήσεως, και τυχόν εμβολιασμός στην κύηση δεν αποτελεί λόγο διακοπής της.
– Άτομα που εκτέθηκαν σε ασθενή με ανεμευλογιά (εκτός από έγκυες και ανοσοκατεσταλμένους), ιδανικά τις πρώτες 3 (έως και 5) ημέρες από την έκθεση, εφόσον δεν έχουν νοσήσει ή εμβολιαστεί. Η 2η δόση ακολουθεί σε 4 εβδομάδες.
Η ανοσία επιβεβαιώνεται με γραπτή πιστοποίηση 2 δόσεων, με πιστοποιημένη από γιατρό νόσηση από ανεμευλογιά ή έρπητα ζωστήρα, ή εργαστηριακά. Οι έγκυες πρέπει να ελέγχονται για την ύπαρξη ανοσίας. Όσες δεν έχουν εμβολιάζονται με την πρώτη δόση μετά τον τοκετό και πριν την έξοδό τους από το μαιευτήριο.
- Εμβόλιο ανεμευλογιάς (VAR): Το ΕΠΕ Ενηλίκων 2026-2027 συστήνει σε όλα τα ενήλικα άτομα που είναι γεννημένα μετά το 1990 και δεν έχουν αποδεδειγμένη ανοσία (προηγούμενη νόσηση ή εμβολιασμό με δύο δόσεις) να εμβολιαστούν με δύο δόσεις του εμβολίου, με ελάχιστο μεσοδιάστημα μεταξύ των δόσεων τις 28 ημέρες. Εκτός από τους γεννημένους μετά το 1990, εμβολιάζονται και όλοι οι επίνοσοι, ανεξαρτήτως ηλικίας, που ανήκουν στις ακόλουθες κατηγορίες:
Β. Γυναίκες και άνδρες άνω των 60 ετών:
Όλα τα παραπάνω και επιπλέον:
- Εμβόλιο γρίπης, «συμβατικό»: Μία δόση ετησίως, στην αρχή της περιόδου (συνήθως τον Οκτώβριο).» γίνεται: Μία δόση ετησίως με τριδύναμο εμβόλιο (TIVe ή TIVc για τους 60-64 ετών· για τους ≥65 βλ. παρακάτω), κατά προτίμηση από τα μέσα Οκτωβρίου έως το τέλος Νοεμβρίου. Αν ο εμβολιασμός δεν γίνει τότε, μπορεί να αναπληρωθεί καθ’ όλη τη διάρκεια της εποχικής γρίπης. Περισσότερα για το εμβόλιο της γρίπης μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Χορηγείται μια δόση του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου. Το ελάχιστο προτεινόμενο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο για τη χρονική περίοδο 2025-2026 είναι τουλάχιστον 3 μήνες. Το εμβόλιο μπορεί να χορηγηθεί ακόμη και την ίδια μέρα με το αντιγριπικό (σε διαφορετικά ανατομικά σημεία) ή οποιαδήποτε άλλη μέρα πριν ή μετά.
- Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα (HZV): Ο έρπης ζωστήρας προκαλείται από τον ιό της ανεμευλογιάς (Varicella Zoster Virus). Μετά τη νόσηση από ανεμευλογιά, ο ιός παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση στον οργανισμό εφ όρου ζωής, «κρυμμένος» στα γάγγλια του τριδύμου και της ραχιαίας ρίζας, για να επανεργοποιηθεί κάποια στιγμή είτε τυχαία είτε μετά από κάποιο γεγονός που θα προκαλέσει εξασθένιση του ανοσοποιητικού.6 Εμφανίζεται συχνότερα μετά την ηλικία των 60 ετών.
Σύμφωνα με το ΕΠΕ 2026-2027, συνιστάται ο εμβολιασμός όλων των ενηλίκων ηλικίας άνω των 60 ετών ανεξάρτητα από το αν έχουν εμφανίσει ήδη επεισόδιο έρπητα ζωστήρα ή αν δεν θυμούνται ότι έχουν νοσήσει από ανεμευλογιά στο παρελθόν. Καθώς η παραγωγή του Zostavax έχει σταματήσει και τα όποια αποθέματά του έχουν πρακτικά εξαντληθεί, προβλέπεται ο εμβολιασμός του γενικού πληθυσμού άνω των 60 ετών, χωρίς άνω όριο, με το νεότερο αδρανοποιημένο εμβόλιο Shingrix, για το οποίο μάλιστα η ανοσοκαταστολή δεν αποτελεί πλέον αντένδειξη αλλά, απεναντίας, ένδειξη. Ο εμβολιασμός γίνεται ενδομυϊκά σε δύο δόσεις, με συνιστώμενο μεσοδιάστημα 2 μηνών, και πρέπει να έχει ολοκληρωθεί το αργότερο 6 μήνες μετά την πρώτη δόση. Η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών προκρίνει τον εμβολιασμό των ατόμων 70 ετών και άνω, λόγω της ανοσογήρανσης που παρατηρείται με την πρόοδο της ηλικίας. Το Shingrix είναι ασφαλές και αποτελεσματικό όταν χορηγείται ένα χρόνο μετά από επεισόδιο έρπητα ζωστήρα, καθώς και 5 ή περισσότερα χρόνια μετά από προηγούμενο εμβολιασμό με Zostavax. Σε άτομα άνω των 70 ετών το διάστημα αυτό μπορεί να συντομευτεί.. - Πρωτεϊνικό εμβόλιο κατά του RSV: Μια δόση εμβολίου εφάπαξ, σε άτομα ηλικίας 60 ετών και άνω με έναν ή περισσότερους από τους παρακάτω επιβαρυντικούς παράγοντες κινδύνου ή νοσήματα:
- Χρόνιες σοβαρές καρδιαγγειακές παθήσεις (π.χ. συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια ισχαιμικής ή άλλης αιτιολογίας, μυοκαρδιοπάθεια, συγγενής καρδιοπάθεια, αλλά όχι απλή αρτηριακή υπέρταση).
- Χρόνιες αναπνευστικές παθήσεις (άσθμα ή χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια σε χρόνια αγωγή, εμφύσημα, κυστική ίνωση, διάμεση πνευμονοπάθεια υπό αγωγή).
- Χρόνια νεφρική ανεπάρκεια σταδίου 4 ή 5 (υπό εξωνεφρική κάθαρση).
- Σακχαρώδης διαβήτης με βλάβες οργάνων στόχος (διαβητική νεφροπάθεια, νευροπάθεια, αμφιβληστροειδοπάθεια, καρδιαγγειακή νόσος).
- Σοβαρή νοσογόνος παχυσαρκία με ΔΜΣ ≥40 kg/m2.
- Καταστάσεις μέτριας ή σοβαρής ανοσοκαταστολής (φαρμακευτική ή λόγω νόσου).
- Νευρολογικές ή νευρομυϊκές καταστάσεις που επηρεάζουν τον μηχανισμό της κατάποσης ή το αντανακλαστικό του βήχα, ή προκαλούν αδυναμία των μυών της αναπνοής.
- Χρόνια ηπατική ανεπάρκεια (π.χ. κίρρωση).
- Σοβαρές αιμοσφαιρινοπάθειες (π.χ. δρεπανοκυτταρική νόσος, θαλασσαιμία).
- Άτομα που διαμένουν σε ιδρύματα χρονίως πασχόντων και μονάδες φιλοξενίας ηλικιωμένων.
- Άτομα που πάσχουν από άλλη χρόνια νόσο ή κατάσταση που κατά την κρίση του θεράποντος ιατρού ο αναπνευστικός συγκυτιακός ιός μπορεί να προκαλέσει σοβαρή νόσο ή επιπλοκές.
Γ. Γυναίκες και άνδρες άνω των 65 ετών
Όλα τα παραπάνω και επιπλέον:
- Συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20): Συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20 ή PCV21): Συνιστάται μία δόση συζευγμένου εμβολίου PCV20 (Prevenar 20) ή PCV21 (Capvaxive) σε όλους όσους δεν έχουν κάνει συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου στο παρελθόν ή έχουν άγνωστο εμβολιαστικό ιστορικό. Το ΕΠΕ 2026-2027 εισάγει το PCV21 ως ισότιμη εναλλακτική του PCV20. Ο λόγος είναι ότι η επιδημιολογία του πνευμονιόκοκκου χαρακτηρίζεται από συνεχώς μεταβαλλόμενη επικράτηση οροτύπων. Πρόσφατες ελληνικές και διεθνείς μελέτες συγκλίνουν σε δυνητικά μεγαλύτερη κάλυψη οροτύπων από το PCV21, ενώ τα δεδομένα κλινικής αποτελεσματικότητας είναι ακόμη περιορισμένα. Όσοι έχουν κάνει μόνο μία δόση PCV13 ή μόνο PPSV23 ολοκληρώνουν με μία δόση PCV20 ή PCV21 τουλάχιστον έναν χρόνο αργότερα. Μία δόση PCV20 ή PCV21 συνιστάται και για όσους έχουν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό τους με PCV13 + PPSV23, τουλάχιστον 5 έτη μετά την τελευταία δόση. Μετά τον εμβολιασμό με PCV20 ή PCV21 δεν ακολουθεί PPSV23. Περισσότερα για τον εμβολιασμό με το νέο συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου μπορείτε να δείτε εδώ.
- Απλό πολυσακχαριδικό εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PPSV23): Δεν περιλαμβάνεται πλέον στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού Ενηλίκων. Όσοι έχουν ένδειξη για εμβόλιο πνευμονιόκοκκου, κάνουν μόνο μία δόση PCV20 ή PCV21.
- «Ενισχυμένο» εμβόλιο γρίπης: Πέραν των συμβατικών εμβολίων γρίπης, διατίθενται πλέον και «ενισχυμένα» τριδύναμα εμβόλια που απευθύνονται σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Ακολουθούν διαφορετική φιλοσοφία:
- το εμβόλιο υψηλής δόσης (TIV-HD, Efluelda) περιέχει 4πλάσια ποσότητα αντιγόνου σε σχέση με τα συμβατικά·
- το εμβόλιο με ανοσοενισχυτικό (aTIV, Fluad) έχει την ίδια δόση αντιγόνου και προσθήκη ανοσοενισχυτικού MF59.
- Τα εμβόλια αυτά αυξάνουν την αποτελεσματικότητα του αντιγριπικού εμβολιασμού στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, που λόγω ανοσογήρανσης παρουσιάζουν μειωμένη απάντηση στο συμβατικό εμβόλιο σε σχέση με τους νεότερους. Το ΕΠΕ 2026-2027 τα συνιστά σε όλους τους ≥65 ετών, καθώς και σε άτομα 18-64 ετών με μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου. Αν δεν υπάρχει διαθεσιμότητα, ο αντιγριπικός εμβολιασμός δεν πρέπει να καθυστερεί και γίνεται με οποιοδήποτε εμβόλιο. Σε συνθήκες περιορισμένης διαθεσιμότητας, προτεραιότητα στα ενισχυμένα εμβόλια έχουν οι άνω των 75 ετών.
Γ. Γυναίκες και άνδρες άνω των 75 ετών
Όλα τα παραπάνω και επιπλέον:
- Πρωτεϊνικό εμβόλιο κατά του RSV: Μια δόση εμβολίου εφάπαξ.
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Χορηγούνται δύο δόσεις του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου με μεσοδιάστημα 6 μηνών. Το ελάχιστο προτεινόμενο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο είναι τουλάχιστον 3 μήνες.
Ε. Διαμένοντες σε μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων (60 ετών και άνω)
Το ΕΠΕ 2026-2027 περιλαμβάνει για πρώτη φορά ξεχωριστό πίνακα συστάσεων για τους ενήλικες που διαμένουν σε μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων. Ισχύουν τα παραπάνω ανάλογα με την ηλικία, με τις εξής ιδιαιτερότητες:
- Εμβόλιο γρίπης: Μία δόση ετησίως (TIVe ή TIVc στους 60-64 ετών· ενισχυμένα TIV-HD ή aTIV στους ≥65 ετών).
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Μία δόση ετησίως στους 60-75 ετών και δύο δόσεις ετησίως στους άνω των 75 ετών.
- Πρωτεϊνικό εμβόλιο κατά του RSV: Μία δόση εφάπαξ σε όλους από τα 60 έτη, καθώς η διαμονή σε μονάδα φροντίδας αποτελεί από μόνη της επιβαρυντικό παράγοντα.
- Συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20 ή PCV21): Μία δόση στους ≥65 ετών και στους 60-64 ετών με συνοδά νοσήματα.
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας-ακυτταρικό κοκκύτη (TdaP): Αναμνηστική δόση κάθε 10 χρόνια, με Tdap.
- Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα (RZV, Shingrix): Δύο δόσεις σε όλους από τα 60 έτη
ΕΙΔΙΚΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΟΜΑΔΕΣ ΜΕ ΑΥΞΗΜΕΝΟ ΚΙΝΔΥΝΟ
Για τις παρακάτω κατηγορίες ισχύουν ταυτόχρονα και όλα όσα προαναφέρθηκαν, εκτός κι αν αναφέρεται αντένδειξη.
A. Κύηση
- Εμβόλιο γρίπης: Εμβόλιο γρίπης: Μία δόση κατά τη διάρκεια της κύησης, ανεξαρτήτως ηλικίας κύησης. Συστήνεται επίσης στις λεχωίδες και στις γυναίκες που θηλάζουν, καθώς και σε όλους όσοι πρόκειται να έλθουν σε επαφή (μέλη οικογένειας, φροντιστές) με βρέφη μικρότερα των 6 μηνών.
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας-ακυτταρικό κοκκύτη (TdaP ή Tdap-IPV): Μία δόση σε κάθε κύηση, κατά προτίμηση μεταξύ 27ης και 36ης εβδομάδας, όπως προαναφέρθηκε, καθώς και στις ανεμβολίαστες λεχωίδες. Παρότι η σύσταση αυτή περιλαμβάνεται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών από το 2015, η κάλυψη παραμένει χαμηλή. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να παρατηρείται αυξανόμενη επίπτωση κρουσμάτων κοκκύτη σε νεογνά⁷. Εφιστάται λοιπόν ιδιαίτερα η προσοχή, ιδίως σε όσους επαγγελματίες υγείας εμπλέκονται στην φροντίδα εγκύων, να ενημερωθούν και να τις ενημερώσουν κατάλληλα.
- Εμβόλιο RSV: Εμβόλιο RSV: Το εμβόλιο RSVpreF (Abrysvo) συστήνεται σε έγκυες ηλικίας ≥18 ετών, μεταξύ 32 και 36+6 εβδομάδων κύησης, με αναμενόμενη ημερομηνία τοκετού μεταξύ 1ης Νοεμβρίου και 31ης Μαρτίου. Χορηγείται ενδομυϊκά σε 1 δόση και μπορεί να συγχορηγηθεί με την anti-D ανοσοσφαιρίνη, το εμβόλιο της γρίπης, το Tdap και το εμβόλιο του κορωνοϊού. Προηγηθέν ιστορικό λοίμωξης από RSV στην έγκυο δεν αποτελεί αντένδειξη εμβολιασμού. Σε οξεία εμπύρετη νόσο της εγκύου, ο εμβολιασμός αναβάλλεται μέχρι την ανάρρωση. Το εμβόλιο αντενδείκνυται σε σοβαρή αλλεργία σε οποιοδήποτε από τα συστατικά του.
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Μία δόση του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου σε έγκυες με υποκείμενα νοσήματα που αυξάνουν τον κίνδυνο σοβαρής νόσου.
B. Ανοσοκατεσταλμένοι (HIV, ανοσοκατασταλτικά φάρμακα και βιολογικοί παράγοντες, μεταμόσχευση, ασπληνία, ανεπάρκεια κλασμάτων συμπληρώματος, νεφρική ανεπάρκεια τελικού σταδίου/αιμοκάθαρση)
- Εμβόλιο γρίπης: Εμβόλιο γρίπης: Μία δόση ετησίως. Σε άτομα 18-64 ετών με μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου συστήνονται τα ενισχυμένα εμβόλια TIV-HD ή aTIV.
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Σε άτομα με μέτρια ή σοβαρή ανοσοκαταστολή που έχουν συμπληρώσει στο παρελθόν εμβολιασμό με 3 ή περισσότερες δόσεις χορηγείται μία δόση του νέου επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου και μία επιπλέον δόση με μεσοδιάστημα 6 μηνών από τον προηγούμενο εμβολιασμό. Σε μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου προβλέπονται 2 δόσεις, ενώ σε μεταμόσχευση μυελού των οστών 3 δόσεις, με έναρξη 3-6 μήνες μετά τη μεταμόσχευση. Το ελάχιστο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση είναι τουλάχιστον 3 μήνες.
- Εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20): Εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20 ή PCV21): Μία δόση PCV20 ή PCV21 εφάπαξ, ανεξαρτήτως ηλικίας. Αν έχουν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό τους με PCV13 & PPSV23, κάνουν μία δόση PCV20 ή PCV21 τουλάχιστον 5 έτη μετά το τελευταίο εμβόλιο. Η ίδια σύσταση ισχύει για άτομα με διαφυγή εγκεφαλονωτιαίου υγρού ή κοχλιακό εμφύτευμα. Σε προγραμματισμένη σπληνεκτομή, ο εμβολιασμός πρέπει να έχει ολοκληρωθεί τουλάχιστον 14 ημέρες πριν την επέμβαση. Μετά από μεταμόσχευση μυελού των οστών χορηγούνται 3 δόσεις, με έναρξη 3-6 μήνες μετά και μεσοδιάστημα ≥4 εβδομάδων. Ακολουθεί 4η δόση τουλάχιστον 6 μήνες μετά την 3η ή τουλάχιστον 12 μήνες μετά τη μεταμόσχευση. Περισσότερα για τον εμβολιασμό με το νέο συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου μπορείτε να δείτε εδώ.
- Εμβόλια μηνιγγιτιδόκοκκου (MenACWY ή/και MenB): Το τετραδύναμο συζευγμένο εμβόλιο (MenACWY) συνιστάται για:
- άτομα με ανατομική ή λειτουργική ασπληνία ή ανεπάρκεια τελικών κλασμάτων συμπληρώματος·
- ενήλικες με HIV λοίμωξη·
- όσους λαμβάνουν θεραπεία με τα μονοκλωνικά αντισώματα eculizumab ή ravulizumab ή με το μακροκυκλικό πεπτίδιο ζιλουκοπλάνιο (zilucoplan).
- Χορηγούνται δύο δόσεις με μεσοδιάστημα 8 εβδομάδων και ο εμβολιασμός επαναλαμβάνεται κάθε 5 έτη, εφόσον παραμένει ο κίνδυνος. Στις ίδιες ομάδες, με εξαίρεση το HIV, συνιστάται επίσης εμβολιασμός για τον μηνιγγιτιδόκοκκο ορομάδας Β: είτε 2 δόσεις MenB-4C (μεσοδιάστημα τουλάχιστον ενός μήνα) είτε 3 δόσεις MenB-FHbp (0, 1-2 και 6 μήνες). Τα δύο εμβόλια δεν είναι εναλλάξιμα μεταξύ τους. Το MenB μπορεί να συγχορηγηθεί με το MenACWY, αλλά σε διαφορετικό σημείο. Σε προγραμματισμένη σπληνεκτομή, ο εμβολιασμός πρέπει να έχει ολοκληρωθεί τουλάχιστον 14 ημέρες πριν την επέμβαση.
- Εμβόλιο ορότυπου β αιμόφιλου ινφλουένζας (Hib): Μία δόση σε ανεμβολίαστα άτομα με λειτουργική ή ανατομική ασπληνία (π.χ. δρεπανοκυτταρική αναιμία), καθώς και σε ανεμβολίαστα ανοσοκατεσταλμένα άτομα. Σε άτομα που πρόκειται να υποβληθούν σε σπληνεκτομή, μία δόση το αργότερο 14 ημέρες πριν την προγραμματισμένη επέμβαση. Σε άτομα που έχουν υποβληθεί σε μεταμόσχευση μυελού των οστών συνιστάται ο εμβολιασμός τους με τρεις δόσεις Hib, απέχουσες τουλάχιστον έναν μήνα μεταξύ τους, 6-12 μήνες μετά την επιτυχή επέμβαση, ακόμα κι αν είχαν εμβολιαστεί στο παρελθόν. Δεν συνιστάται ο εμβολιασμός των HIV ασθενών, καθώς η πιθανότητα να εμφανίσουν λοίμωξη από Hib είναι μικρή.
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)*: Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)*: Ειδικά για τους ανοσοκατεσταλμένους και τους ασθενείς σε αιμοδιύλιση που θα εμβολιαστούν για την ηπατίτιδα Β, πρέπει να χρησιμοποιηθεί σκεύασμα αυξημένης δόσης αντιγόνου (40 μg ανά δόση) σε τρεις δόσεις (0, 1 και 6 μήνες) ή σκεύασμα 20 μg ανά δόση σε τέσσερις δόσεις (0, 1, 2 και 6 μήνες). ΠΡΟΣΟΧΗ: Αντενδείκνυνται ΟΛΑ τα ζωντανά εμβόλια (MMR, VAR) σε ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς, ΕΚΤΟΣ από τους ασθενείς με HIV λοίμωξη υπό αντιρετροϊκή αγωγή και CD4 count ≥200/μl, οι οποίοι μπορούν να εμβολιαστούν κανονικά για ιλαρά-παρωτίτιδα-ερυθρά και ανεμευλογιά.
- Εμβόλιο κατά του έρπη ζωστήρα, αδρανοποιημένο ανασυνδυασμένο (RZV, Shingrix): Σε άτομα 18 ετών και άνω με ανοσοκαταστολή (συμπεριλαμβανομένων των ασθενών με HIV) και σε ασθενείς με νεφρική ανεπάρκεια τελικού σταδίου σε αιμοδιύλιση, σε δύο δόσεις, ενδομυϊκά, με μεσοδιάστημα 1-2 μηνών.
- Εμβόλιο ιού ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV9)*: Το εννεαδύναμο εμβόλιο συνιστάται σε ανεμβολίαστους άνδρες και γυναίκες ηλικίας 19-45 ετών που ανήκουν στις εξής ομάδες αυξημένου κινδύνου:
- Πρωτοπαθής ή δευτεροπαθής ανοσοκαταστολή με επηρεασμένη κυτταρική ή χυμική ανοσία, όπως ανεπάρκειες Β και Τ-κυττάρων
- Λοίμωξη HIV*
- Κακοήθη νεοπλάσματα
- Μεταμόσχευση
- Αυτοάνοσα νοσήματα που χρήζουν ειδικής ανοσοκατασταλτικής αγωγής
- Λήψη ανοσοκατασταλτικής αγωγής*
- Ανεμβολίαστες γυναίκες που έχουν υποβληθεί ή πρόκειται να υποβληθούν σε κωνοειδή εκτομή του τραχήλου (CIN2+)
- Άνδρες που κάνουν σεξ με άνδρες (MSM)
- *Συνιστάται σχήμα 2 δόσεων (0, 6 μήνες) για όλες τις παραπάνω ομάδες. Εξαίρεση αποτελούν τα άτομα με λοίμωξη HIV και τα άτομα με ανοσοκαταστολή ή λήψη ανοσοκατασταλτικής αγωγής, για τα οποία συνιστάται σχήμα 3 δόσεων (0, 1-2 και 6 μήνες). Το εμβόλιο δεν συνιστάται κατά την κύηση. Στις ηλικίες 15-18 ετών το HPV αποζημιώνεται πλήρως για αγόρια και κορίτσια έως τις 31.12.2027.
- Μεταμόσχευση και ανοσοτροποποιητικοί παράγοντες: Το ΕΠΕ 2026-2027 περιλαμβάνει αναλυτικά χρονοδιαγράμματα για ενήλικες με μεταμόσχευση συμπαγών οργάνων ή μυελού των οστών. Περιλαμβάνει επίσης, για πρώτη φορά, ξεχωριστή ενότητα για ενήλικες που λαμβάνουν ανοσοτροποποιητικούς παράγοντες (κορτικοστεροειδή, χημειοθεραπεία, μονοκλωνικά αντισώματα «-mabs», στοχευμένες θεραπείες με μικρά μόρια «-ibs»). Ο βασικός κανόνας είναι πλήρης εμβολιασμός πριν την έναρξη της θεραπείας ή τη μεταμόσχευση: τα μη ζώντα εμβόλια έως 2 εβδομάδες πριν και τα ζώντα έως 4 εβδομάδες πριν. Σε επείγουσα ανάγκη, τα μη ζώντα εμβόλια μπορούν να γίνουν και κατά τη διάρκεια της ανοσοκαταστολής, με επανάληψη μετά την επάνοδο της ανοσίας. Για τα ζώντα εμβόλια, το ΕΠΕ ορίζει χρονικούς περιορισμούς ανά κατηγορία φαρμάκου. Για παράδειγμα, απαιτούνται τουλάχιστον 4 εβδομάδες μετά την ολοκλήρωση αναστολέων TNF-α ή JAK και τουλάχιστον 6 μήνες μετά από rituximab ή alemtuzumab. Το στενό περιβάλλον του ασθενούς πρέπει να είναι πλήρως εμβολιασμένο.
Γ. Χρόνιοι ασθενείς (καρδιαγγειακή νόσος, πνευμονοπάθεια, ηπατική νόσος, νεφρική ανεπάρκεια, διαβήτης) – Αλκοολικοί – Βαρείς καπνιστές
- Εμβόλιο γρίπης: Μία δόση ετησίως.
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Χορηγείται μια δόση του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου. Το ελάχιστο προτεινόμενο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο για τη χρονική περίοδο 2025-2026 είναι τουλάχιστον 3 μήνες.
- Εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV20 ή PCV21): Μία δόση PCV20 ή PCV21 εφάπαξ σε άτομα 18-64 ετών με χρόνια καρδιοπάθεια (εξαιρείται η υπέρταση), χρόνια ηπατική νόσο, χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, χρόνια πνευμονοπάθεια, σακχαρώδη διαβήτη, αλκοολισμό ή που είναι βαρείς καπνιστές. Μετά τον εμβολιασμό με PCV20 ή PCV21 δεν ακολουθεί PPSV23. Αν έχει προηγηθεί μία δόση PCV13 ή PPSV23, η δόση PCV20 ή PCV21 γίνεται ένα έτος αργότερα. Αν έχει ολοκληρωθεί εμβολιασμός με PCV13 + PPSV23 πριν τη συμπλήρωση των 65 ετών, γίνεται μία δόση PCV20 ή PCV21 μετά τα 65, εφόσον έχουν συμπληρωθεί 5 έτη από την τελευταία δόση. Περισσότερα για τον εμβολιασμό με το νέο συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου μπορείτε να δείτε εδώ.
- Πρωτεϊνικό εμβόλιο κατά του RSV (18-59 ετών): Νέο στο ΕΠΕ 2026-2027: Κατόπιν ενημέρωσης και σύμφωνα με την κρίση του θεράποντος ιατρού, με αίτησή του στο σύστημα προέγκρισης φαρμάκων του ΕΟΠΥΥ, το εμβόλιο μπορεί να χορηγηθεί και σε άτομα 18-59 ετών με:
- μεταμόσχευση πνευμόνων·
- κυστική ίνωση·
- ιδιοπαθή πνευμονική ίνωση ή άλλη σοβαρή διάμεση πνευμονοπάθεια υπό αντι-ινωτική ή άλλη ειδική αγωγή·
- ιδιοπαθή πνευμονική υπέρταση υπό ειδική αγωγή·
- σοβαρό άσθμα υπό βιολογικό παράγοντα·
- ΧΑΠ με FEV₁ <50%·
- άλλη χρόνια νόσο για την οποία ο θεράπων ιατρός κρίνει ότι ο RSV μπορεί να προκαλέσει σοβαρή νόσο ή επιπλοκές.
Δ. Χρόνια ηπατική νόσος
Τα παραπάνω, και επιπλέον:
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HepA): Γίνεται σε δύο δόσεις, με την δεύτερη να ακολουθεί 6-18 μήνες μετά την πρώτη.
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)*: Σε τρεις δόσεις (0,1 και 6 μήνες).
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Χορηγείται μια δόση του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου. Το ελάχιστο προτεινόμενο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο είναι τουλάχιστον 3 μήνες.
ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ
Εδώ αναφέρονται οι συστάσεις του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών Ενηλίκων που δεν ομαδοποιούνται στις παραπάνω κατηγορίες. Ισχύουν και όλα τα παραπάνω όταν συντρέχουν οι αντίστοιχες προϋποθέσεις.
Α. Επαγγελματίες υγείας και εργαζόμενοι σε χώρους περίθαλψης
- Εμβόλιο γρίπης: Μία δόση ετησίως
- Εμβόλιο έναντι του κορωνοϊού (COVID-19): Χορηγείται μια δόση του επικαιροποιημένου μονοδύναμου εμβολίου. Το ελάχιστο προτεινόμενο μεσοδιάστημα από προηγούμενο εμβολιασμό ή νόσηση για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο για τη χρονική περίοδο 2025-2026 είναι τουλάχιστον 3 μήνες.
- Εμβόλιο ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς (MMR): Δύο δόσεις με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 28 ημερών, εφόσον δεν υπάρχει εργαστηριακά επιβεβαιωμένη ανοσία.
- Εμβόλιο ανεμευλογιάς (VAR): Δύο δόσεις στους επίνοσους, ιδίως σε όσους έρχονται σε στενή επαφή με άτομα αυξημένου κινδύνου σοβαρής νόσησης (π.χ. ανοσοκατεσταλμένους).
- Εμβόλια μηνιγγιτιδόκοκκου (MenACWY και MenB): Αφορά το προσωπικό μικροβιολογικών εργαστηρίων που είναι δυνατόν να εκτεθεί σε καλλιέργειες μηνιγγιτιδοκόκκου. Χορηγείται μία δόση MenACWY, με επανάληψη σε 5 χρόνια εφόσον παραμένει ο κίνδυνος, και γίνεται εμβολιασμός για τον μηνιγγιτιδόκοκκο ορομάδας Β (2 δόσεις MenB-4C ή 3 δόσεις MenB-FHbp).
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HepA): Γίνεται σε δύο δόσεις, με την δεύτερη να ακολουθεί 6-18 μήνες μετά την πρώτη
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)*: Σε τρεις δόσεις, όπως προαναφέρθηκε.
Β. Άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες
- Δύο δόσεις (0, 6 μήνες) σε ανεμβολίαστους ηλικίας 19-45 ετών (τρεις δόσεις αν συνυπάρχει λοίμωξη HIV).
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HepA): Γίνεται σε δύο δόσεις, με την δεύτερη να ακολουθεί 6-18 μήνες μετά την πρώτη
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)*: Σε τρεις δόσεις, όπως προαναφέρθηκε.
Αξίζει να σημειωθεί ότι υπάρχει αλλαγή των συστάσεων σχετικά με τον εμβολιασμό για την ηπατίτιδα Β στις τελευταίες οδηγίες. Έτσι, αντί να συστήνεται ο εμβολιασμός όλων των επίνοσων ενηλίκων ανεξαιρέτως, η σύσταση εξειδικεύεται στις εξής κατηγορίες:
- Άτομα με περισσότερους από έναν ερωτικούς συντρόφους στην διάρκεια των τελευταίων έξι μηνών
- Άντρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες
- Χρήστες ναρκωτικών ουσιών
- Άτομα που παρουσιάζουν κάποιο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα
- Άτομα που είναι δυνατόν να εκτεθούν σε αίμα ή μολυσμένα βιολογικά υλικά, π.χ. επαγγελματίες υγείας, εργαζόμενοι και κρατούμενοι σε καταστήματα κράτησης, εργαζόμενοι σε σώματα ασφαλείας, σε υπηρεσίες καθαριότητας, σε ιδρύματα με τρόφιμους που παρουσιάζουν νοητική στέρηση, κλπ.
- Ταξιδιώτες που πρόκειται να επισκεφθούν χώρες με μέση και υψηλή ενδημικότητα ηπατίτιδας Β
- Άτομα με τελικού σταδίου νεφρική ανεπάρκεια (εάν είναι δυνατόν πριν την έναρξη της αιμοδιύλισης)
- Άτομα με χρόνιες παθήσεις του ήπατος (ηπατίτιδα C, κίρρωση, λιπώδης διήθηση ήπατος, αλκοολική ηπατοπάθεια, αυτοάνοση ηπατίτιδα)
- Άτομα του στενού περιβάλλοντος πασχόντων από χρόνια λοίμωξη με τον ιό της ηπατίτιδας Β
- Άτομα με HIV λοίμωξη
- Άτομα με σακχαρώδη διαβήτη
- Άτομα που παρακολουθούνται ή εργάζονται σε Μονάδες ειδικών λοιμώξεων ή σε Κέντρα για σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, HIV ή χρήση ουσιών
- Έγκυες γυναίκες, εάν υπάρχει αυξημένος κίνδυνος λοίμωξης
Σε ανεμβολίαστους ή ατελώς εμβολιασμένους ενήλικες χορηγούνται συνολικά 3 δόσεις, σε χρόνους 0, 1 και 6 μήνες.
DISCLAIMER-ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
- Ο παρών οδηγός δεν έχει σκοπό να υποκαταστήσει το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού Ενηλίκων 2026-27 αλλά να συμβάλλει στην μεγαλύτερη διάδοσή του, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είναι εξαντλητικός. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης καλείται να ανατρέξει στο πλήρες πρόγραμμα αν θέλει να ενημερωθεί για το σύνολο των ενδείξεων.
- Όλα τα προτεινόμενα εμβόλια καλύπτονται από το ασφαλιστικό σύστημα για τις αναφερόμενες ενδείξεις. Η συνταγογράφησή τους από τους γενικούς/οικογενειακούς ιατρούς και τους παθολόγους είναι όχι μόνο δικαίωμα αλλά και υποχρέωση του ιατρού, καθώς ανήκει στην εθνική στρατηγική για την προληπτική ιατρική. Εντούτοις, οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει όποιο από τα παραπάνω εμβόλια επιθυμεί, ακόμα κι αν δεν ανήκει στις αναφερόμενες ομάδες, με την διαφορά ότι θα επωμιστεί το αντίστοιχο κόστος.
- Ο κανόνας λέει ότι όλα τα αδρανοποιημένα εμβόλια μπορούν να χορηγηθούν ταυτόχρονα ή με οποιαδήποτε χρονική απόσταση μεταξύ τους και με τα ζωντανά. Επίσης, τα ζωντανά (ιλαράς και ανεμευλογιάς) μπορούν να γίνουν ταυτόχρονα· αν δεν γίνουν, τότε απαιτείται μεσοδιάστημα τουλάχιστον 28 ημερών για να μην υπονομευθεί η ανοσοαπάντηση στο πρώτο εμβόλιο από το δεύτερο. Εξαίρεση αποτελούν τα εμβόλια του πνευμονιόκοκκου (τηρούνται τα ελάχιστα μεσοδιαστήματα που αναφέρονται παραπάνω) και ο συνδυασμός του MenACWY με το TdaP, για τα οποία συνιστάται μεσοδιάστημα τουλάχιστον 28 ημερών, αν δεν γίνουν την ίδια μέρα. Το ίδιο διάστημα συνιστάται και μεταξύ PCV13 και MenACWY σε άτομα με λειτουργική ή ανατομική ασπληνία8.
- *Μέχρι σήμερα δεν έχει καθιερωθεί αναμνηστική δόση (booster) για το εμβόλιο της ηπατίτιδας Β. Η μέχρι στιγμής επιστημονική συναίνεση δείχνει ότι η βασική σειρά προσφέρει προστασία ακόμα και 2 δεκαετίες μετά μέσω κυτταρικής μνήμης, γεγονός που οδήγησε στην αποφυγή της ευρείας υιοθέτησης αναμνηστικής δόσης9. Καθώς όμως συγκεντρώνονται δεδομένα από περιοχές που συμπληρώνουν 30 χρόνια εμβολιασμών, υπάρχουν φωνές που ζητούν την εισαγωγή booster10. Κάποιες χώρες το κάνουν ήδη· για παράδειγμα το βρετανικό NHS εμβολιάζει τους εργαζόμενους σ’ αυτό με αναμνηστική δόση κάθε 5 έτη.
- Το ΕΠΕ 2026-2027 διευκρινίζει επίσης ότι το εμβόλιο COVID-19 μπορεί να χορηγηθεί την ίδια μέρα με το αντιγριπικό (σε διαφορετικά ανατομικά σημεία) ή οποιαδήποτε άλλη μέρα πριν ή μετά, και ότι η αντιτετανική ανοσοσφαιρίνη χορηγείται κατά προτίμηση ταυτόχρονα με το εμβόλιο Td/Tdap.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Α. Πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες εμβολίων
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας (Td)
- Εμβόλιο τετάνου-διφθερίτιδας-ακυτταρικό κοκκύτη (TdaP)
- Εμβόλιο ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς (MMR)
- Εμβόλιο ανεμευλογιάς (VAR)
- Εμβόλιο έρπητα ζωστήρα
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HepA)
- Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB)
- Εμβόλιο γρίπης
- Εμβόλιο ιού ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV)
- Συζευγμένο εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PCV13, PCV20)
- Απλό πολυσακχαριδικό εμβόλιο πνευμονιόκοκκου (PPSV23)
- Τετραδύναμο εμβόλιο μηνιγγιτιδόκοκκου, συζευγμένο (MenACWY)
- Εμβόλιο μηνιγγιτιδόκοκκου, ορότυπου Β (MenB-4C)
- Εμβόλιο ορότυπου β αιμόφιλου ινφλουένζας (Hib)
B. Αντενδείξεις στον εμβολιασμό και προφυλάξεις11
| Εμβόλιο | Απόλυτη Αντένδειξη | Προφυλάξεις |
| Τετάνου-Διφθερίτιδας (Τd) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Σύνδρομο Guillain-Barre < 6 εβδομάδες από την χορήγηση εμβολίου με τοξοειδή τετάνου ή διφθερίτιδας. |
| Ιστορικό αντίδρασης υπερευαισθησίας Arthus μετά από προηγούμενη δόση εμβολίου με τοξοειδές τετάνου ή διφθερίτιδας· αναβάλλατε τον εμβολιασμό μέχρι την παρέλευση τουλάχιστον 10 ετών από την τελευταία δόση εμβολίου με τοξοειδές. | ||
| Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | ||
| Ηπατίτιδας Α | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Ηπατίτιδας Β | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Υπερευαισθησία στη μαγιά | ||
| Hib | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| HPV | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Εγκυμοσύνη |
| Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | ||
| Γρίπης | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Σύνδρομο Guillain-Barre < 6 εβδομάδες από την χορήγηση αντιγριπικού εμβολίου |
| Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | ||
| Σοβαρή αλλεργία στο αυγό, εκτός από εξάνθημα (αγγειοοίδημα, αναπνευστική δυσχέρεια, ζάλη, εμετός, ανάγκη χορήγησης αδρεναλίνης). Σε αυτή την περίπτωση τα εμβόλιο μπορεί να χορηγηθεί από επαγγελματία υγείας με εκπαίδευση στην αναγνώριση και αντιμετώπιση σοβαρών αλλεργικών αντιδράσεων. | ||
| Τετραδύναμο συζευγμένο μηνιγγιτιδόκοκκου (MenACWY) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Μηνιγγιτιδόκοκκου ορότυποτυ Β (MenB) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Ιλαράς-Παρωτίτιδας-Ερυθράς (MMR) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Πρόσφατη λήψη προϊόντος αίματος που περιέχει αντισώματα |
| Εγκυμοσύνη | Ιστορικό θρομβοπενίας ή θρομβοπενικής πορφύρας | |
| Γνωστή σοβαρή ανοσοανεπάρκεια (π.χ., λόγω καρκίνου, χημειοθεραπείας, συγγενής ανοσοανεπάρκεια, μακροχρόνια αγωγή με ανοσοκατασταλτικά φάρμακα ή ασθενείς με HIV και σοβαρή ανοσοκαταστολή). | Ανάγκη για δοκιμασία φυματίνης ή δοκιμασία απελευθέρωσης ιντερφερόνης-γ. | |
| Οικογενειακό ιστορικό αλλοιωμένης ανοσοεπάρκειας | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | |
| Συζευγμένο πνευμονιόκοκκου (PCV13, PCV20) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή άλλου εμβολίου που περιέχει τοξοειδές της διφθερίτιδας, ή σε κάποιο από τα συστατικά του PCV13/PCV20 ή οποιουδήποτε άλλου εμβολίου με τοξοειδές διφθερίτιδας | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Απλό πολυσακχαριδικό πνευμονιόκοκκου (PPSV23) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Τετάνου-διφθερίτιδας-ακυτταρικό κοκκύτη (TdaP) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Σύνδρομο Guillain-Barre < 6 εβδομάδες από την χορήγηση εμβολίου με τοξοειδή τετάνου ή διφθερίτιδας. |
| Εγκεφαλοπάθεια (π.χ., κώμα, μειωμένο επίπεδο συνείδησης, παρατεταμένοι σπασμοί) που δεν μπορεί να αποδοθεί σε άλλη αιτία, εντός 7 ημερών από την χορήγηση προηγούμενης δόσης DTP, DTaP ή Tdap | Προοδευτική ή ασταθής νευρολογική διαταραχή, ανεξέλεγκτες κρίσεις ή προοδευτική εγκεφαλοπάθεια έως ότου καθοριστεί θεραπευτική αγωγή και η κατάσταση σταθεροποιηθεί | |
| Ιστορικό αντίδρασης υπερευαισθησίας Arthus μετά από προηγούμενη δόση εμβολίου με τοξοειδές τετάνου ή διφθερίτιδας· αναβάλλατε τον εμβολιασμό μέχρι την παρέλευση τουλάχιστον 10 ετών από την τελευταία δόση εμβολίου με τοξοειδές. | ||
| Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | ||
| Ανεμευλογιάς | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Πρόσφατη λήψη προϊόντος αίματος που περιέχει αντισώματα |
| Γνωστή σοβαρή ανοσοανεπάρκεια (π.χ., λόγω καρκίνου, χημειοθεραπείας, συγγενής ανοσοανεπάρκεια, μακροχρόνια αγωγή με ανοσοκατασταλτικά φάρμακα ή ασθενείς με HIV και σοβαρή ανοσοκαταστολή). | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. | |
| Εγκυμοσύνη | Λήψη συγκεκριμένων αντι-ιικών φαρμάκων (ακυκλοβίρη, φαμσικλοβίρη, βαλακυκλοβίρη) 24 ώρες πριν τον εμβολιασμό (αποφύγετε την λήψη αυτών των φαρμάκων για 14 ημέρες μετά τον εμβολιασμό) | |
| Οικογενειακό ιστορικό αλλοιωμένης ανοσοεπάρκειας | ||
| Έρπητα Ζωστήρα (ZVL) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
| Γνωστή σοβαρή ανοσοανεπάρκεια (π.χ., λόγω καρκίνου, χημειοθεραπείας, συγγενής ανοσοανεπάρκεια, μακροχρόνια αγωγή με ανοσοκατασταλτικά φάρμακα ή ασθενείς με HIV και σοβαρή ανοσοκαταστολή). | Λήψη συγκεκριμένων αντι-ιικών φαρμάκων (ακυκλοβίρη, φαμσικλοβίρη, βαλακυκλοβίρη) 24 ώρες πριν τον εμβολιασμό (αποφύγετε την λήψη αυτών των φαρμάκων για 14 ημέρες μετά τον εμβολιασμό) | |
| Εγκυμοσύνη | ||
| Έρπητα Ζωστήρα (RZV) | Σοβαρή αλλεργική αντίδραση (π.χ., αναφυλαξία) σε προηγούμενη δόση του εμβολίου ή σε κάποιο από τα συστατικά του. | Οξεία νόσος μέτριας ή μεγάλης σοβαρότητας, με ή χωρίς πυρετό. |
Γ. Οδός χορήγησης
Η οδός χορήγησης καθορίζεται κατά μέρος από την παρουσία ή όχι ανοσοενισχυτικών ουσίων, τα οποία πρέπει να χορηγούνται ενδομυϊκά για την αποφυγή τοπικού ερεθισμού στον υποδόριο ιστό. Έτσι, όλα τα αδρανοποιημένα εμβόλια (γρίπης, COVID-19, Td, TdaP, PCV13, PCV20, PCV21, HepA, HepB, HPV, MenB, MenACWY, Hib, RSV, καθώς και το ανασυνδυασμένο εμβόλιο έρπητα ζωστήρα RZV) χορηγούνται με ενδομυϊκή ένεση, στον δελτοειδή, ενώ το PPSV23 μπορεί να χορηγηθεί τόσο ενδομυϊκώς όσο και υποδορίως. Αντίθετα, τα ζωντανά εμβόλια (MMR, VAR), που δεν περιέχουν ανοσοενισχυτικά, είναι προτιμότερο να χορηγούνται υποδορίως (παρότι έχουν άδεια χορήγησης και από τις δύο οδούς), συνήθως στην περιοχή του έξω τρικεφάλου12. Η υποδόρια χορήγηση πρέπει να προτιμάται πάντα σε άτομα με διαταραχές της πήξης του αίματος (π.χ., αιμορροφιλία) για όσα εμβόλια μπορούν να χορηγηθούν με αυτό τον τρόπο, προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία αιματώματος στον μυ εξαιτίας του μηχανικού τραυματισμού του από την βελόνα13.


Δ. ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΤΗΣ ΙΛΑΡΑΣ (MMR)
- Μπορεί να προκαλέσει αυτισμό; Όχι._
- Μπορεί να μεταδοθεί ο ιός του εμβολίου της ιλαράς από εμβολιασμένο άτομο σε άλλο ευαίσθητο άτομο; (έγκυο, βρέφος, ανοσοκατεσταλμένο κ.ο.κ). Όχι. Δεν έχει καταγραφεί ποτέ στα χρονικά μετάδοση του ιού του εμβολίου της ιλαράς από άνθρωπο σε άνθρωπο κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Επιπλέον, δεν έχει απομονωθεί ποτέ γενετικό υλικό του εξασθενημένου στελέχους που χρησιμοποιείται στο εμβόλιο από άτομο που νόσησε, αν και εξετάστηκαν χιλιάδες δείγματα από επιδημίες, τοπικά ξεσπάσματα ή μεμονωμένα περιστατικά14. Δεδομένου ότι το εμβόλιο χρησιμοποιείται για περισσότερα από 50 χρόνια και οι δόσεις που έχουν χορηγηθεί ανέρχονται σε πολλές εκατοντάδες εκατομμύρια, συνάγεται ότι αυτού του είδους η μετάδοση είναι αδύνατη. Δεν ισχύει όμως το ίδιο για το εμβόλιο της ανεμευλογιάς, για το οποίο υπάρχει το σπάνιο ενδεχόμενο να μεταδοθεί ο ιός σε ανοσοκατεσταλμένο άτομο εφόσον ο εμβολιαζόμενος εμφανίσει εξάνθημα (κάτι επίσης σπάνιο). Γι΄ αυτό και αποφεύγεται το συνδυαστικό εμβόλιο MMRV (ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς-ανεμευλογιάς) όταν υπάρχει τέτοιο θέμα, ή δίνονται ειδικές οδηγίες προφύλαξης.
- Δεν γνωρίζω αν έχω νοσήσει στο παρελθόν ή αν έχω εμβολιαστεί. Υπάρχει πρόβλημα να κάνω εκ νέου το εμβόλιο; Όχι. Δεν υπάρχει καμία αντένδειξη στην χορήγηση του εμβολίου σε άτομο που είτε έχει εμβολιαστεί στο παρελθόν είτε έχει περάσει την ασθένεια. Αν υπάρχει αβεβαιότητα, συστήνεται ο επανεμβολιασμός.
- Τι παρενέργειες υπάρχουν αν γίνει η δεύτερη δόση εκτάκτως σε μικρότερη ηλικία από τα 4-6 έτη που ορίζει το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού; Πόσο μας καλύπτει η πρώτη δόση; Δεν υπάρχουν παρενέργειες από την επιτάχυνση της δεύτερης δόσης. Για την ακρίβεια, το ελάχιστο μεσοδιάστημα μεταξύ των δόσεων είναι οι 4 εβδομάδες, κι αυτό όχι για λόγους ασφαλείας αλλά για λόγους αποτελεσματικότητας (με μικρότερο μεσοδιάστημα υπάρχει η πιθανότητα να αμβλυνθεί η απάντηση του ανοσοποιητικού στην πρώτη δόση). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η δεύτερη δόση του εμβολίου δεν είναι αναμνηστική· γίνεται για να καλύψει το 5-7% των ατόμων που δεν αποκτούν ανοσία από την πρώτη δόση. Από αυτούς, το 80% θα απαντήσει στην δεύτερη, έτσι που η συνολική αποτελεσματικότητα του εμβολίου ανέρχεται στο 99%15. Άρα η πρώτη δόση είτε μας καλύπτει απόλυτα είτε καθόλου. Όλα ή τίποτα.
Ημερομηνία τελευταίας αναθεώρησης: 9/11/2026 (σύμφωνα με το ΕΠΕ Ενηλίκων 2026-2027)
ΑΝΑΦΟΡΕΣ
- Monthly measles monitoring, May 2017 [Internet]. European Centre for Disease Prevention and Control. 2017 [cited 29 July 2017]. Available from: https://ecdc.europa.eu/en/news-events/monthly-measles-monitoring-may-2017
- Number of rubella cases by month and notification rate (cases per million) by country, May 2016 to April 2017, EU/EEA countries [Internet]. European Centre for Disease Prevention and Control. 2017 [cited 29 July 2017]. Available from: https://ecdc.europa.eu/en/publications-data/table-number-rubella-cases-month-and-notification-rate-cases-million-country-may
- Updated Recommendations for Use of Tetanus Toxoid, Reduced Diphtheria Toxoid and Acellular Pertussis Vaccine (Tdap) in Pregnant Women and Persons Who Have or Anticipate Having Close Contact with an Infant Aged <12 Months — Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), 2011 [Internet]. Cdc.gov. 2017 [cited 31 July 2017]. Available from: https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6041a4.htm
- Ιλαρά. Επιδημιολογικά δεδομένα στη χώρα μας (2004-2014) και πρόληψη | HCDCP [Internet]. Www2.keelpno.gr. 2017 [cited 29 July 2017]. Available from: http://www2.keelpno.gr/blog/?p=6361
- Pavlopoulou I, Daikos G, Tzivaras A, Bozas E, Kosmidis C, Tsournakas C et al. Medical and Nursing Students with Suboptimal Protective Immunity against Vaccine-Preventable Diseases. Infection Control & Hospital Epidemiology. 2009;30(10):1006-1011.
- Kennedy P, Cohrs R. Varicella-zoster virus human ganglionic latency: a current summary. Journal of Neurovirology. 2010;16(6):411-418.
- Makis A, Grammeniatis V, Galati C, Kostara P, Petridou E, Gartzonika C et al. Emerging cases of pertussis among early infants born to unvaccinated mothers, an infectious disease long absent in Northwestern Greece. Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases. 2017;9(1):e2017043.
- ACIP Timing and Spacing Guidelines for Immunization | Recommendations | CDC [Internet]. Cdc.gov. 2017 [cited 3 August 2017]. Available from: https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/timing.html#t-03
- Leuridan E, Van Damme P. Hepatitis B and the Need for a Booster Dose. Clinical Infectious Diseases. 2011;53(1):68-75.
- Lao T. Long-term persistence of immunity after hepatitis B vaccination: Is this substantiated by the literature?. Human Vaccines & Immunotherapeutics. 2017;13(4):918-920.
- ACIP Contraindications Guidelines for Immunization | Recommendations | CDC [Internet]. Cdc.gov. 2017 [cited 3 August 2017]. Available from: https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/contraindications.html#t-01
- ACIP Vaccine Administration Guidelines for Immunization | Recommendations | CDC [Internet]. Cdc.gov. 2017 [cited 3 August 2017]. Available from: https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/administration.html
- Plotkin S, Orenstein W, Offit P. Plotkin’s vaccines. 6th ed. Elsevier; 2013.
- Greenwood K, Hafiz R, Ware R, Lambert S. A systematic review of human-to-human transmission of measles vaccine virus. Vaccine. 2016;34(23):2531-2536 1
- Herrera OR, Thornton TA, Helms RA, Foster SL. MMR Vaccine: When Is the Right Time for the Second Dose? J Pediatr Pharmacol Ther 2015 Mar-Apr;20(2):144-148.




