Με την ελπίδα ότι θα μου συγχωρεθεί για άλλη μια φορά το ατόπημα της αυτοαναφορικότητας, θα ξεκινήσω από ένα παλιό άρθρο. Τον Σεπτέμβριο του 2013, σε αυτό εδώ το blog, παρέθετα τα διαγράμματα της EAHP με τον αριθμό των φαρμακοποιών ανά 100 κλίνες στα ευρωπαϊκά νοσοκομεία και με το ποσοστό των νοσοκομειακών φαρμακείων που κάνουν καθημερινή επίσκεψη στους θαλάμους. Η Ελλάδα, όπως ίσως θυμάστε (ή, πιο ρεαλιστικά, όπως ίσως φαντάζεστε), δεν έλαμπε σε κανένα από τα δύο.
Δεκατρία χρόνια μετά, το πρόβλημα δεν λύθηκε. Απέκτησε όμως κάτι που του έλειπε: έναν αριθμό που δεν μετράει κλίνες ή οργανικές θέσεις, αλλά θανάτους.
Στα τέλη Σεπτεμβρίου δημοσιεύθηκε online στο CHEST, ένα από τα πλέον έγκυρα περιοδικά της πνευμονολογίας και της εντατικής ιατρικής, η μελέτη OPTIM (Optimizing Pharmacist Team-Integration for ICU Patient Management) των Smith, Sikora και συνεργατών¹. Πρόκειται, όπως σημειώνουν οι ίδιοι οι συγγραφείς, για τη μεγαλύτερη μελέτη που έχει γίνει μέχρι σήμερα για τη στελέχωση των Μονάδων Εντατικής Θεραπείας με φαρμακοποιούς. Το ερώτημά της είναι απλό στη διατύπωση και άβολο στην απάντηση: έχει σημασία για την επιβίωση του βαρέως πάσχοντος πόσους ασθενείς «τρέχει» ο φαρμακοποιός της ΜΕΘ, και αν τον βλέπει κάθε μέρα;
Η σύντομη απάντηση είναι ναι. Η μακρύτερη είναι το αντικείμενο αυτού του άρθρου. (Τα στοιχεία που ακολουθούν προέρχονται από τη δημοσιευμένη έκδοση. Για όσους δεν έχουν πρόσβαση στο περιοδικό υπάρχει και το preprint στο medRxiv, και όπου οι δύο εκδόσεις διαφέρουν ουσιωδώς, το σημειώνω.)
Τι μέτρησαν, και πώς

Πριν από τα αποτελέσματα, ένας ορισμός. Η μελέτη δεν εξετάζει απλώς την «παρουσία» κάποιου φαρμακοποιού κάπου στο νοσοκομείο, αλλά την παροχή μιας συγκεκριμένης υπηρεσίας: της Comprehensive Medication Management (CMM), την οποία θα αποδώσω ως Ολοκληρωμένη Διαχείριση της Φαρμακοθεραπείας. Πρόκειται για γνωστική υπηρεσία (cognitive service την ονομάζουν οι συγγραφείς, και όχι τυχαία), στην οποία κάθε φάρμακο του ασθενούς αξιολογείται ξεχωριστά: έχει ένδειξη; είναι αποτελεσματικό; είναι ασφαλές δεδομένων των συννοσηροτήτων και των υπόλοιπων φαρμάκων; μπορεί ο ασθενής να το λάβει όπως πρέπει; Όσοι παρακολουθείτε τον Κλινικό Φαρμακοποιό θα αναγνωρίσετε εδώ τη φαρμακευτική φροντίδα των Hepler και Strand, με αμερικανικό ένδυμα και μέσα στον θάλαμο.
Ο σχεδιασμός, σε αδρές γραμμές:
- Τύπος μελέτης: πολυκεντρική μελέτη κοορτής παρατήρησης, με προοπτική και αναδρομική συλλογή δεδομένων. Το πρωτόκολλο είχε δημοσιευθεί εκ των προτέρων².
- Κέντρα: 64 νοσοκομεία (62 στις ΗΠΑ, ένα στη Σαουδική Αραβία και ένα στην Ιορδανία).
- Φαρμακοποιοί: 213 φαρμακοποιοί εντατικής θεραπείας, οι οποίοι για 100 συνεχόμενες ημέρες (μεταξύ Αυγούστου 2023 και Αυγούστου 2024) κατέγραφαν καθημερινά πόσους ασθενείς είχαν αναλάβει, αν τους παρείχαν CMM, αν συμμετείχαν στην ιατρική επίσκεψη κοκ.
- Ασθενείς: 28.795 ενήλικες με νοσηλεία στη ΜΕΘ τουλάχιστον 24 ωρών (από 33.464 που εντάχθηκαν αρχικά), με παρακολούθηση έως το εξιτήριο.
- Κύρια έκβαση: η ενδονοσοκομειακή θνητότητα.
- Κύρια έκθεση: η αναλογία φαρμακοποιού προς ασθενείς ΜΕΘ, ως μέσος όρος της νοσηλείας κάθε ασθενούς. Δευτερεύουσα έκθεση: η απουσία CMM για τουλάχιστον μία ημέρα της νοσηλείας.
- Ανάλυση: πολυμεταβλητά μοντέλα GEE (generalized estimating equations), με προσαρμογή για 15 συμμεταβλητές, μεταξύ των οποίων η ηλικία, η βαρύτητα (SOFA), η πολυπλοκότητα της φαρμακοθεραπείας (MRC-ICU), ο τύπος ΜΕΘ και νοσοκομείου, η αναλογία νοσηλευτών και η σύνθεση της ιατρικής ομάδας. Τα ελλείποντα δεδομένα αντιμετωπίστηκαν με πολλαπλή συμπλήρωση (multiple imputation), και ακολούθησαν αναλύσεις ευαισθησίας και αντιστοίχιση με βάση τον δείκτη ροπής (propensity score matching).
Αξίζει μια ματιά και στο προφίλ των φαρμακοποιών, γιατί θα μας χρειαστεί παρακάτω. Το 98,6% είχε τίτλο PharmD, το 72,8% πιστοποίηση ειδικότητας στην εντατική φαρμακοθεραπεία (BCCCP), και δύο στους τρεις είχαν ολοκληρώσει διετή κλινική ειδίκευση (residency PGY1 και PGY2). Αφιέρωναν, κατά μέσο όρο, το 63,6% του χρόνου τους στην άμεση φροντίδα ασθενών. Κρατήστε αυτόν τον αριθμό.
| Έκθεση | Σύγκριση | Προσαρμοσμένος λόγος σχετικών πιθανοτήτων θανάτου, OR (95% ΔΕ) |
| Αναλογία φαρμακοποιού/ασθενών | ανά +1 ασθενή στον φαρμακοποιό | 1,01 (1,00–1,01), p=0,04 |
| Απουσία CMM ≥ 1 ημέρα | έναντι καθημερινής CMM | 1,20 (1,03–1,40), p=0,02 |
| Αναλογία 1:15,1–1:46 (αντιστοίχιση) | έναντι 1:7–1:15 | 1,10 (1,00–1,22) |
| Όχι καθημερινή CMM (αντιστοίχιση) | έναντι καθημερινής CMM | 1,28 (1,09–1,51) |
Με απλά λόγια, κάθε επιπλέον ασθενής που «φορτώνεται» στον φαρμακοποιό αυξάνει κατά 1% τις σχετικές πιθανότητες θανάτου (odds, δηλαδή τον λόγο της πιθανότητας να πεθάνει ο ασθενής προς την πιθανότητα να επιζήσει). Ο ασθενής που έμεινε έστω και μία ημέρα χωρίς CMM είχε 20% υψηλότερες σχετικές πιθανότητες να μην βγει ζωντανός από το νοσοκομείο. Ένα 1% μοιάζει ασήμαντο, μέχρι να θυμηθεί κανείς ότι πολλαπλασιάζεται: αν η σχέση διατηρείται σταθερή (και είναι ένα μεγάλο «αν»), η μετάβαση από τους 15 στους 30 ασθενείς ανά φαρμακοποιό αντιστοιχεί σε περίπου 16% υψηλότερες σχετικές πιθανότητες θανάτου.
Η καθημερινή CMM δεν ήταν αυτονόητη ούτε στις ΗΠΑ, αφού την έλαβε κάθε ημέρα της νοσηλείας του το 76,5% των ασθενών, με το ποσοστό να είναι χαμηλότερο σε όσους απεβίωσαν (72,5%) από ό,τι σε όσους επέζησαν (77,2%). Τα δευτερεύοντα καταληκτικά σημεία κινήθηκαν προς την ίδια κατεύθυνση. Η απουσία CMM έστω και για μία ημέρα συσχετίστηκε με χαμηλότερο «ρυθμό» ζωντανού εξιτηρίου από το νοσοκομείο (HR 0,71) και από τη ΜΕΘ (HR 0,60), καθώς και ζωντανής αποσωλήνωσης (HR 0,81). Σημειωτέον ότι, σε μια μεγάλη εθνική έρευνα στις ΗΠΑ, το ένα τρίτο των ΜΕΘ δεν διέθετε άμεσες φαρμακευτικές υπηρεσίες, ενώ και όπου υπήρχαν, το 84,4% δεν είχε φαρμακοποιό στην επίσκεψη του Σαββατοκύριακου³. Ούτε στα ίδια τα νοσοκομεία της OPTIM ήταν ρόδινα τα πράγματα, αφού μόλις το 13,4% των φαρμακοποιών ανέφερε ότι τα Σαββατοκύριακα παρέχεται CMM στην επίσκεψη σε όλους τους ασθενείς της ΜΕΘ, ενώ στο 59,8% η κάλυψη περιοριζόταν σε συνοπτική αξιολόγηση (abbreviated CMM).
Τίποτα από αυτά δεν προκύπτει σε κενό. Η κλασική μελέτη του Leape στο JAMA έδειξε ήδη από το 1999 ότι η συμμετοχή φαρμακοποιού στην ιατρική επίσκεψη της ΜΕΘ μειώνει τις προλήψιμες ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων⁴. Μια μετα-ανάλυση 14 μελετών το 2019 έδειξε ότι η ένταξη φαρμακοποιού στη διεπιστημονική ομάδα της ΜΕΘ συσχετίζεται με χαμηλότερη θνητότητα (OR 0,78, 95% ΔΕ 0,73–0,83) και με σημαντικά λιγότερες προλήψιμες ανεπιθύμητες ενέργειες (OR 0,26, 95% ΔΕ 0,15–0,44)⁵. Και μια ανάλυση αιτιώδους συμπερασμού (causal inference) σε μονοκεντρική μελέτη, από την ίδια ερευνητική ομάδα, έδειξε πέρυσι ότι η περισσότερη CMM μειώνει τη θνητότητα και τη διάρκεια νοσηλείας στη ΜΕΘ⁶.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι το 2025 πέντε επιστημονικοί φορείς των ΗΠΑ (AACN, ACCP, ASHP, ISMP και SCCM, δηλαδή νοσηλευτές, φαρμακοποιοί, ειδικοί στην ασφάλεια φαρμάκων και, εν τέλει, οι ίδιοι οι εντατικολόγοι) υπέγραψαν κοινές συστάσεις, η πρώτη από τις οποίες είναι διατυπωμένη όσο πιο απλά γίνεται: κάθε βαρέως πάσχων ασθενής που εισάγεται σε ΜΕΘ χρειάζεται τη φροντίδα φαρμακοποιού εντατικής⁷.
Αυτό που προσθέτει η OPTIM είναι κάτι διαφορετικό και, από διοικητικής άποψης, πολύ πιο ενοχλητικό. Δεν αρκεί να υπάρχει φαρμακοποιός. Μετράει πόσους ασθενείς έχει, και αν είναι εκεί κάθε μέρα. Και το Σαββατοκύριακο.
Ο διάβολος συνεχίζει να κρύβεται στις λεπτομέρειες
Όσοι διαβάζετε τακτικά αυτό το blog ξέρετε ότι δεν συνηθίζω να αναπαράγω abstracts με ενθουσιασμό, ακόμα και όταν λένε αυτό που θέλω να ακούσω (ιδίως τότε). Ας κάνουμε λοιπόν και την απαραίτητη κριτική αξιολόγηση, γιατί ένα επιχείρημα αξίζει μόνο όσο αντέχει στις αδυναμίες του.
Πρώτον, πρόκειται για μελέτη παρατήρησης. Όσο προσεκτική κι αν είναι η στατιστική προσαρμογή, η υπολειπόμενη σύγχυση (residual confounding) δεν αποκλείεται. Οι ίδιοι οι συγγραφείς υπολογίζουν E-values 1,43 και 1,88 για τα δύο βασικά ευρήματα της αντιστοίχισης. Με απλά λόγια, ένας μη μετρηθείς συγχυτικός παράγοντας με μέτρια ισχυρή συσχέτιση (σχετικός κίνδυνος περίπου 1,4–1,9) τόσο με τη στελέχωση όσο και με τη θνητότητα θα αρκούσε για να εξηγήσει την παρατηρούμενη συσχέτιση. Ένας τέτοιος υποψήφιος είναι προφανής· η απουσία CMM αφορούσε κυρίως νοσοκομεία χωρίς κάλυψη από φαρμακοποιό τα Σαββατοκύριακα, και το Σαββατοκύριακο συνοδεύεται συνολικά από λιγότερο προσωπικό και πιο αργές υπηρεσίες (απεικονίσεις, επεμβάσεις κοκ).
Δεύτερον, η συμμετοχή ήταν εθελοντική. Πιθανότατα δηλαδή συμμετείχαν φαρμακοποιοί που είχαν τον χρόνο, και νοσοκομεία που είχαν τους πόρους, για μια τόσο απαιτητική καταγραφή. Αυτό περιορίζει την γενίκευση των ευρημάτων, αλλά σημαίνει επίσης ότι το «κακό» άκρο της κατανομής μάλλον υποεκπροσωπήθηκε.
Τρίτον, οι ασθενείς με νοσηλεία κάτω των 24 ωρών αποκλείστηκαν. Έτσι έμειναν πιθανότατα έξω κάποιοι από τους βαρύτερους και κάποιοι από τους ελαφρύτερους ασθενείς, κάτι που φαίνεται και στη σχετικά χαμηλή θνητότητα σε σχέση με τη διεθνή βιβλιογραφία.
Τέταρτον, ο λόγος σχετικών πιθανοτήτων (OR) δεν είναι σχετικός κίνδυνος. Στο preprint, το abstract μιλούσε για «20% αυξημένο κίνδυνο» θανάτου. Στη δημοσιευμένη έκδοση η διατύπωση διορθώθηκε, ορθά, σε 20% υψηλότερες σχετικές πιθανότητες (odds). Η διάκριση δεν είναι άσκοπο «ψείρισμα». Με θνητότητα γύρω στο 14% στους ασθενείς με καθημερινή CMM, ένας OR 1,20 αντιστοιχεί σε σχετική αύξηση του κινδύνου κοντά στο 17%, ή περίπου 2,3 ποσοστιαίες μονάδες σε απόλυτους όρους. Αν (ξανά ένα μεγάλο «αν») η σχέση ήταν αιτιώδης, θα μιλούσαμε για έναν επιπλέον θάνατο ανά 43 περίπου ασθενείς που μένουν έστω μία μέρα χωρίς CMM. Λιγότερο εντυπωσιακό από το «20%», αλλά καθόλου αμελητέο για μια υπηρεσία που δεν χρειάζεται ούτε νέο φάρμακο ούτε νέο μηχάνημα. Αντίστοιχα, το 95% ΔΕ για την αναλογία φαρμακοποιού/ασθενών ακουμπάει τη μονάδα (1,00–1,01). Στατιστικά σημαντικό μεν, οριακά δε.
Πέμπτον, δεν είναι όλα τα ευρήματα εξίσου ανθεκτικά. Η δημοσιευμένη έκδοση παρουσιάζει τις αναλύσεις ευαισθησίας και υποομάδων πολύ αναλυτικότερα από το preprint, και η εικόνα είναι διαφωτιστική. Η συσχέτιση της αναλογίας φαρμακοποιού/ασθενών με τη θνητότητα επιβεβαιώθηκε στην ανάλυση πλήρων περιπτώσεων και στην αντιστοίχιση. Δεν επιβεβαιώθηκε όμως σε τρεις άλλες αναλύσεις ευαισθησίας. Μόνο με τα δεδομένα της πρώτης ημέρας, με όλους τους ασθενείς του φαρμακοποιού (εντός και εκτός ΜΕΘ) και με την καθημερινή CMM στην επίσκεψη ως μεταβλητή έκθεσης. Στις υποομάδες, ήταν σημαντική στα πανεπιστημιακά νοσοκομεία, όχι όμως στις παθολογικές ΜΕΘ (οι υποομάδες, πάντως, δεν είχαν από μόνες τους επαρκή στατιστική ισχύ). Αντίθετα, η απουσία καθημερινής CMM άντεξε παντού: OR 1,20 στις παθολογικές ΜΕΘ, 1,22 με την εναλλακτική μέτρηση της αναλογίας, 1,27 στα πανεπιστημιακά νοσοκομεία, 1,28 στην αντιστοίχιση και 1,32 για δύο συνεχόμενες ημέρες χωρίς CMM. Αντίστροφα, η καθημερινή CMM στην ιατρική επίσκεψη συσχετίστηκε με χαμηλότερες σχετικές πιθανότητες θανάτου (OR 0,72). Με άλλα λόγια, το πιο στέρεο μήνυμα της μελέτης δεν είναι ο «μαγικός» αριθμός ασθενών ανά φαρμακοποιό. Είναι ότι ο ασθενής της ΜΕΘ χρειάζεται φαρμακοποιό κάθε μέρα.
(Και για να είμαστε δίκαιοι μέχρι τέλους, στον πίνακα του τελικού μοντέλου υπάρχει και ένα εύρημα που οι συγγραφείς δεν σχολιάζουν. Το ποσοστό των ιατρικών ομάδων με τις οποίες ο φαρμακοποιός έκανε επίσκεψη συσχετίστηκε με υψηλότερες, όχι χαμηλότερες, σχετικές πιθανότητες θανάτου (OR 1,30, 95% ΔΕ 1,03–1,65). Μια εύλογη εξήγηση είναι ότι ο φαρμακοποιός πηγαίνει εκεί όπου βρίσκονται οι βαρύτεροι ασθενείς, όμως το εύρημα είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση ότι οι συντελεστές ενός μοντέλου παρατήρησης δεν είναι αιτιώδη αποτελέσματα.)
Τι μένει λοιπόν όρθιο; Ένα σήμα σαφές για την καθημερινή CMM και πιο εύθραυστο για την ακριβή αναλογία, με εύλογο κλινικό μηχανισμό, και που συμφωνεί με ό,τι ήδη γνωρίζαμε από τρεις σχεδόν δεκαετίες βιβλιογραφίας. Οι συγγραφείς σωστά ζητούν επιβεβαίωση με παρεμβατικές μελέτες. Μέχρι τότε όμως, το βάρος της απόδειξης δεν το έχει πια όποιος ζητάει φαρμακοποιούς στη ΜΕΘ. Το έχει όποιος ισχυρίζεται ότι μπορούμε και χωρίς αυτούς.
Και στην Ελλάδα;
Και φτάνουμε στο σημείο όπου η συζήτηση παύει να είναι ακαδημαϊκή.

Σύμφωνα με την πρόεδρο της Πανελλήνιας Ένωσης Φαρμακοποιών Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων (ΠΕΦΝΙ), Δέσποινα Μακριδάκη, στα νοσοκομεία του ΕΣΥ υπηρετούν σήμερα περίπου 250 νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί (Ιανουάριος 2026)⁸. Τον Φεβρουάριο του 2024 η ίδια έκανε λόγο για περίπου 220, συν περίπου 70 επικουρικούς⁹. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, σε έγγραφό της προς την τότε υπουργό Υγείας για τις εφημερίες του 2009, η ΠΕΦΝΙ κατήγγελλε τον «απελπιστικά μικρό αριθμό» των 286 φαρμακοποιών σε 130 νοσοκομεία¹⁰. Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά, ο απελπιστικά μικρός αριθμός έγινε ακόμα μικρότερος.
Τα δημόσια νοσοκομεία της χώρας, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, είναι 124, με 32.827 κλίνες (στοιχεία 2023)¹¹. Η αριθμητική είναι απλή και αμείλικτη:
| Ελλάδα (ΕΣΥ) | Μελέτη OPTIM (ΗΠΑ) | |
| Φορτίο ανά φαρμακοποιό | ~130 κλίνες, όλων των τμημάτων | 17 ασθενείς ΜΕΘ (διάμεση τιμή) |
| Χρόνος στην άμεση φροντίδα ασθενών | δεν καταγράφεται | 63,6% |
| Καθημερινή CMM στους ασθενείς ΜΕΘ | καμία θεσμοθετημένη υπηρεσία | 76,5% των ασθενών |
Η σύγκριση δεν είναι δόκιμη γιατί εκεί μετράμε ασθενείς ΜΕΘ ανά φαρμακοποιό ΜΕΘ ενώ εδώ κλίνες κάθε τμήματος ανά φαρμακοποιό πάσης αρμοδιότητας. Ωστόσο, στην Ελλάδα δεν υπάρχει καν το κατάλληλο μέγεθος για να γίνει μια δίκαιη σύγκριση. Ο «ένας φαρμακοποιός για 130 κλίνες» δεν είναι φαρμακοποιός θαλάμου. Είναι ο ίδιος άνθρωπος που σηκώνει την επιστημονική ευθύνη των προμηθειών, κυνηγάει τις ελλείψεις, εξυπηρετεί τους εξωτερικούς ασθενείς που παραλαμβάνουν φάρμακα υψηλού κόστους, επιβλέπει την παρασκευή κυτταροστατικών και βγάζει εφημερίες.
Η ίδια η ΠΕΦΝΙ υπολογίζει ότι, με βάση τα ευρωπαϊκά δεδομένα, χρειάζεται ένας νοσοκομειακός φαρμακοποιός ανά 50 κλίνες⁹, δηλαδή περίπου 650 για τις κλίνες του ΕΣΥ. Και αυτό πριν προσμετρηθούν οι μονάδες (κυτταροστατικά, παρεντερικά διαλύματα κοκ) που απαιτούν επιπλέον προσωπικό. Ζητάει, λογικά, να φτάσουμε τουλάχιστον τους 550–600 μόνιμους. Η απάντηση της Πολιτείας ήρθε με την προκήρυξη του ΑΣΕΠ στις αρχές του 2026: 35 θέσεις νοσοκομειακών φαρμακοποιών⁸. Τριάντα πέντε.
Η σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη είναι εξίσου διδακτική, με όλες τις επιφυλάξεις μιας σύγκρισης διαφορετικών ετών και μεθοδολογιών. Περίπου 250 φαρμακοποιοί σε περίπου 33.000 κλίνες σημαίνει 0,76 φαρμακοποιούς ανά 100 κλίνες. Στην έρευνα της EAHP του 2010, αυτή την οποία σχολίαζα τότε, το εύρος στις ευρωπαϊκές χώρες ήταν από 0,24 (Βοσνία-Ερζεγοβίνη) έως 4,35 (Ηνωμένο Βασίλειο)¹².
Ας κάνουμε τώρα μια άσκηση επί χάρτου. Αν η OPTIM μπορούσε να συμπεριλάβει ένα μέσο ελληνικό νοσοκομείο, σε ποια κατηγορία θα έπεφτε; Όχι στο 1:7–1:15. Ούτε στο 1:15,1–1:46. Με ελάχιστες, φιλότιμες και συνήθως ανεπίσημες εξαιρέσεις, θα έπεφτε σε μια κατηγορία που η μελέτη δεν χρειάστηκε καν να ορίσει, δηλαδή στους ασθενείς που δεν λαμβάνουν CMM καμία ημέρα της νοσηλείας τους. Αν μία ημέρα χωρίς φαρμακοποιό συσχετίζεται με 20% υψηλότερες σχετικές πιθανότητες θανάτου, τι συμβαίνει όταν λείπουν όλες;
Η μελέτη, φυσικά, δεν απαντά σε αυτό το ερώτημα, και θα ήταν επιστημονικά ανέντιμο να ισχυριστώ το αντίθετο. Μεταφέρει όμως το βάρος της επιχειρηματολογίας εκεί που ανήκει. Με ποια τεκμηρίωση θεωρεί η Πολιτεία ότι τα ελληνικά νοσοκομεία μπορούν να λειτουργούν χωρίς κλινική φαρμακευτική, όταν τα αμερικανικά, με καθημερινή CMM στο 76,5% των ασθενών της ΜΕΘ, συζητούν πώς θα φτάσουν στο 100%;
Και κάτι ακόμα, που κάνει τη σύγκριση ακόμα πιο άβολη. Στην OPTIM, «απουσία CMM» δεν σήμαινε απουσία φαρμακοποιού. Σήμαινε ότι ο ασθενής δεν είχε αξιολόγηση της φαρμακοθεραπείας του πέρα από τη φαρμακοκινητική παρακολούθηση και τον προοπτικό έλεγχο των ιατρικών οδηγιών από φαρμακοποιό. Η «κακή» κατηγορία της μελέτης ήταν δηλαδή, περίπου, το ελάχιστο που απαιτεί η JCI, όπως θα δούμε παρακάτω. Και αυτό το ελάχιστο, με έναν φαρμακοποιό για περίπου 130 κλίνες, παραμένει για τα περισσότερα ελληνικά νοσοκομεία ζητούμενο.
Η JCI δεν είναι ευχολόγιο
Θα μπορούσε κάποιος να αντιτείνει ότι όλα αυτά είναι αμερικανικές πολυτέλειες, ενός συστήματος με άλλη χρηματοδότηση, άλλη εκπαίδευση, άλλη κουλτούρα. Είναι όμως έτσι;
Η Joint Commission International (JCI) χορηγεί τη διεθνή διαπίστευση που θεωρείται το «χρυσό πρότυπο» για νοσοκομεία και κλινικές σε όλο τον κόσμο, και όχι μόνο στις ΗΠΑ. Στο κεφάλαιο των προτύπων της που αφορά τη διαχείριση και χρήση των φαρμάκων (Medication Management and Use, MMU), απαιτεί, μεταξύ άλλων¹³:
- Η χρήση των φαρμάκων στο νοσοκομείο να βρίσκεται υπό την καθοδήγηση και εποπτεία αδειοδοτημένου φαρμακοποιού ή άλλου κατάλληλα καταρτισμένου επαγγελματία.
- Κάθε νέα συνταγή ή ιατρική οδηγία να ελέγχεται για καταλληλότητα πριν από τη διάθεση και τη χορήγηση του φαρμάκου, από επαγγελματία με την απαιτούμενη επάρκεια (στην πράξη, συνήθως φαρμακοποιό): φάρμακο, δόση, συχνότητα και οδός χορήγησης, θεραπευτικές επικαλύψεις, αλλεργίες, αλληλεπιδράσεις με φάρμακα και τροφές, αποκλίσεις από τα κριτήρια χρήσης του νοσοκομείου, βάρος και λοιπές φυσιολογικές παράμετροι, αντενδείξεις.
- Όταν ο αρμόδιος επαγγελματίας δεν είναι διαθέσιμος, να ελέγχονται τουλάχιστον τα κρίσιμα στοιχεία για την πρώτη δόση (αλλεργίες, θανατηφόρες αλληλεπιδράσεις, δοσολογία ανά κιλό, οργανική τοξικότητα) και η πλήρης αξιολόγηση να ολοκληρώνεται εντός 24 ωρών.
- Πρόγραμμα επιτήρησης της χρήσης των αντιμικροβιακών (antimicrobial stewardship), στο οποίο συμμετέχουν και φαρμακοποιοί.
Η «μητρική» Joint Commission, που διαπιστεύει τα νοσοκομεία των ΗΠΑ, είναι ακόμα πιο ευθεία. Απαιτεί ρητά ο φαρμακοποιός να ελέγχει όλες τις ιατρικές οδηγίες φαρμάκων, με περιορισμένες εξαιρέσεις¹⁴.
Ας κάνουμε τώρα την αριθμητική. Ένα νοσοκομείο 400 κλινών με τον εθνικό μέσο όρο διαθέτει τρεις φαρμακοποιούς. Τρεις άνθρωποι που, εκτός από όλα τα παραπάνω, θα έπρεπε να ελέγχουν προοπτικά κάθε νέα οδηγία κάθε ασθενούς, κάθε μέρα, και να ολοκληρώνουν τον έλεγχο εντός 24 ωρών όταν δεν είναι εκεί. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς φαρμακοποιός για να καταλάβει ότι αυτό δεν γίνεται. Χρειάζεται να είναι διοικητής για να προσποιείται ότι γίνεται.
Για τον λόγο αυτό, η διατύπωση που θα χρησιμοποιήσω είναι σκόπιμα απόλυτη. Δεν νοείται παροχή νοσοκομειακής περίθαλψης σε βέλτιστο βαθμό χωρίς την ύπαρξη ανεξάρτητης υπηρεσίας κλινικής φαρμακευτικής. Η JCI δεν χρησιμοποιεί αυτούς ακριβώς τους όρους, αφού περιγράφει διαδικασίες και όχι οργανογράμματα. Οι διαδικασίες όμως που περιγράφει δεν μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη χωρίς επαρκή αριθμό φαρμακοποιών με κλινική κατάρτιση, οι οποίοι βρίσκονται στους θαλάμους και όχι στις αποθήκες.
Και «ανεξάρτητη» σημαίνει ακριβώς αυτό. Υπηρεσία με δική της στελέχωση, δικούς της δείκτες και δικό της χρόνο, που δεν θυσιάζεται κάθε φορά που ο διαγωνισμός, η έλλειψη ή η παραγγελία πιέζουν. Μια κλινική φαρμακευτική που ασκείται «όταν περισσεύει χρόνος» είναι, όπως μας έδειξε η OPTIM, ακριβώς η μέρα χωρίς CMM.
Και τώρα;
Τι χρειάζεται, λοιπόν; Η OPTIM, μαζί με όσα ήδη γνωρίζαμε, δίνει μια αρκετά σαφή λίστα:
- Θεσμοθέτηση ανεξάρτητης υπηρεσίας κλινικής φαρμακευτικής σε κάθε νοσοκομείο, με στελέχωση διακριτή από τη διαχείριση και τη διανομή των φαρμάκων και με ρητό καθήκον τη διαχείριση της φαρμακοθεραπείας των νοσηλευόμενων.
- Αναλογίες στελέχωσης με βάση τους ασθενείς, όχι μόνο τις κλίνες, ξεκινώντας από εκεί όπου ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος: στις ΜΕΘ, όπου τα δεδομένα της OPTIM, με τις επιφυλάξεις που είδαμε, ευνοούν αναλογίες έως 1:15.
- Κάλυψη επτά ημέρες την εβδομάδα. Η συνέχεια της καθημερινής CMM είναι το πιο ανθεκτικό εύρημα της μελέτης. Η ασθένεια δεν παίρνει ρεπό το Σάββατο, και τα φάρμακα δεν παύουν να αλληλεπιδρούν την Κυριακή.
- Εκπαίδευση και πιστοποίηση: δομημένη κλινική ειδίκευση μέσα στο νοσοκομείο, με πρόγραμμα, επόπτες και αξιολόγηση, και όχι μόνο μεταπτυχιακά στο αμφιθέατρο.
- Μέτρηση: καταγραφή των παρεμβάσεων, των ανεπιθύμητων ενεργειών που προλήφθηκαν και των εκβάσεων. Ό,τι δεν μετριέται, δεν διεκδικείται.
Τίποτα από αυτά δεν είναι επανάσταση. Όπως έγραφα πριν από δεκατρία χρόνια, τα αυτονόητα δεν συνιστούν μεταρρυθμίσεις. Δυστυχώς, δεκατρία χρόνια μετά, δεν συμβαίνουν καν.
Ο κλινικός φαρμακοποιός στον θάλαμο δεν είναι πολυτέλεια των πλούσιων συστημάτων υγείας. Είναι ένας από τους πιο τεκμηριωμένους τρόπους που διαθέτουμε για να μην βλάπτουμε τους ασθενείς μας με τα ίδια τα φάρμακα που τους δίνουμε για να τους θεραπεύσουμε. Primum non nocere, θυμάστε;
ΑΝΑΦΟΡΕΣ
- Smith SE, Henry KR, Heavner MS, Chen Z, Chen X, Devlin JW, Murphy DJ, Martin GS, Burden M, Murray B, Sikora A; OPTIM Investigator Team. Optimization of Pharmacist Medication Management and Mortality in the ICU. Chest. 2026 (Online First, 29/9/2026). doi:10.1016/j.chest.2026.09.027. Preprint: medRxiv, doi:10.64898/2025.12.31.25342855.
- Keats K, Sikora A, Heavner MS, Chen X, Smith SE. Optimizing Pharmacist Team-Integration for ICU Patient Management: Rationale, Study Design, and Methods for a Multicentered Exploration of Pharmacist-to-Patient Ratio. Crit Care Explor. 2023;5(9):e0956. doi:10.1097/CCE.0000000000000956
- MacLaren R, Roberts RJ, Dzierba AL, Buckley M, Lat I, Lam SW. Characterizing Critical Care Pharmacy Services Across the United States. Crit Care Explor. 2021;3(1):e0323. doi:10.1097/CCE.0000000000000323
- Leape LL, Cullen DJ, Clapp MD, et al. Pharmacist participation on physician rounds and adverse drug events in the intensive care unit. JAMA. 1999;282(3):267-270. doi:10.1001/jama.282.3.267
- Lee H, Ryu K, Sohn Y, Kim J, Suh GY, Kim E. Impact on Patient Outcomes of Pharmacist Participation in Multidisciplinary Critical Care Teams: A Systematic Review and Meta-Analysis. Crit Care Med. 2019;47(9):1243-1250. doi:10.1097/CCM.0000000000003830
- Sikora A, Min W, Devlin JW, et al. Effect of Comprehensive Medication Management on Mortality in Critically Ill Patients. Crit Care Med. 2025;53(10):e1995-e2004. doi:10.1097/CCM.0000000000006802
- Sikora A, Murray B, Henry K, et al. Consensus recommendations for the integration of critical care pharmacists on intensive care unit teams: Endorsed by AACN, ACCP, ASHP, ISMP and SCCM. J Am Coll Clin Pharm. 2025;8(9):914-930. doi:10.1002/jac5.70084
- Δ. Μακριδάκη: Απογοήτευση για την αντιμετώπιση του θέματος των προσλήψεων νοσοκομειακών φαρμακοποιών. Dailypharmanews, 30/1/2026.
- Δ. Μακριδάκη: Πώς θα πάμε στα απογευματινά χειρουργεία όταν οι νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί ήδη δουλεύουν χωρίς ρεπό; Dailypharmanews, 21/2/2024.
- ΠΕΦΝΙ. Εφημερίες Νοσοκομειακών Φαρμακοποιών Έτους 2009 (επιστολή προς την Υπουργό Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης).
- ΕΛΣΤΑΤ. Απογραφή Θεραπευτηρίων 2023. Δελτίο Τύπου, 1/4/2025.
- Frontini R, Miharija-Gala T, Sykora J. EAHP Survey 2010 on hospital pharmacy in Europe: Part 1. General frame and staffing. Eur J Hosp Pharm. 2012;19:385-387. doi:10.1136/ejhpharm-2012-000162
- Joint Commission International. JCI Accreditation Standards for Hospitals, 7th ed. (σε ισχύ από 1/1/2021) και 8th ed. (σε ισχύ από 1/1/2025), κεφάλαιο Medication Management and Use (MMU).
- The Joint Commission. Standards FAQ: Medication Dispensing – Use of Auto-verification Technology (MM.05.01.01 EP 1). Τελευταία ενημέρωση 14/8/2023.



